Şark çıbanı hastalığı, Leishmania adı verilen parazitlerin neden olduğu ve halk arasında ‘’ leşmaniyaz ‘’ olarak da bilinen bir cilt hastalığıdır. Leishmania şark çıbanı, enfekte kum sineklerinin (tatarcık) insanları ısırmasıyla bulaşır. İlk başvurular çoğu zaman dahiliye bölümüne yapılabilse de kesin tanı ve tedavi planlaması için ilgili branşlara yönlendirme gerekebilir. Tropikal ve subtropikal bölgelerde yaygın görülmekle birlikte göç, seyahat ve iklim değişiklikleri nedeniyle farklı coğrafyalarda da ortaya çıkabilmektedir.

 

Deri ve bazen mukoza bölgelerinde açık yaralarla seyreden paraziter bir enfeksiyondur. Şark çıbanı başlangıcı genellikle sinek ısırığına benzer küçük, kırmızı ve sert bir şişlik şeklindedir. Bu lezyon zamanla büyür, üzeri kabuklanır ve ortası çökük açık yara haline gelebilir. Çoğunlukla ağrısız olabilir fakat enfeksiyon ilerlerse ağrı, akıntı ve iltihap görülebilir. Yaralar en sık yüz, eller ve bacaklar gibi açıkta kalan bölgelerde ortaya çıkar.

 

Şark çıbanı, Leishmania parazitinin deri hücrelerinde çoğalmasıyla oluşur. Hijyen koşullarının yetersiz olduğu, nemli ve sıcak bölgelerde yaşayan kişilerde risk daha yüksektir. Bağışıklık sistemi zayıf olanlarda hastalık daha ağır seyredebilir. Tedavi edilmediği durumlarda yara derinleşebilir, iyileşme süresi uzayabilir ve kalıcı şark çıbanı izi oluşabilir. Bu nedenle erken teşhis ve uygun şark çıbanı tedavisi büyük önem taşır.

Şark Çıbanı Belirtileri

Şark çıbanı, genellikle ciltte ortaya çıkan lezyonlarla kendini belli eden bir enfeksiyon hastalığıdır. Hastalık, kum sineğinin ısırdığı bölgede küçük, kırmızı ve sert bir şişlik şeklinde başlar. Bu dönem şark çıbanı başlangıcı olarak tanımlanır. İlk başta sinek ısırığına benzer görünen bu kabarıklık zamanla büyüyerek ortası çökebilen, kabuklanan ve açık yara haline dönüşebilen bir lezyona ilerleyebilir.
Şark çıbanı belirtileri kişiden kişiye değişebilmekle birlikte en sık görülen bulgular şunlardır:
 
Isırık yerinde küçük, kırmızı kabarıklık
Zamanla büyüyen ve ortası çökebilen yara
Kabuklanma ve akıntı
Ciltte renk değişikliği ve belirgin iz oluşumu
Yaraların genellikle ağrısız olması, enfekte olursa ağrı ve hassasiyet gelişmesi
Yavaş iyileşen, aylarca sürebilen lezyon
İyileştikten sonra kalıcı şark çıbanı izi
 
Genellikle şark çıbanı hastalığı sistemik belirti yapmaz ancak bazı vakalarda ateş, halsizlik ve genel yorgunluk hissi görülebilir. Özellikle bağışıklık sistemi zayıf kişilerde hastalık daha ağır seyredebilir ve iyileşme süresi uzayabilir.

Şark Çıbanı Tanı ve Tedavileri Nasıl Yapılır?

Şark çıbanı tanısı, hastanın şikayetlerinin dinlenmesi ve ciltteki tipik lezyonların değerlendirilmesiyle başlar. Doktor, özellikle uzun süredir iyileşmeyen ve açık yara haline dönüşmüş lezyonlardan şüphelenir. Kesin tanı için lezyondan alınan örneğin mikroskobik incelenmesi gerekir. Bu süreçte enfeksiyon hastalıkları bölümü tanı ve tedavide önemli rol oynar ve gerekli durumlarda dermatoloji ve mikrobiyoloji laboratuvarı ile iş birliği yapılır.
 
Tanıda kullanılan yöntemler şunlardır:
 
Lezyondan alınan doku örneğinin mikroskobik incelenmesi
Biyopsi
Kültür yöntemleri
Moleküler testler (PCR gibi)
Serolojik testlerle bağışıklık yanıtının değerlendirilmesi
 
Bu testlerle Leishmania parazitinin varlığı doğrulanır ve hastalığın tipi belirlenir.

Şark Çıbanı Tedavisi

Şark çıbanı tedavisi; hastalığın türüne, lezyonun büyüklüğüne, yayılımına ve hastanın genel sağlık durumuna göre planlanır. Hafif vakalarda lezyonlar zamanla kendiliğinden iyileşebilse de bu süreç aylar sürebilir ve kalıcı şark çıbanı izi bırakabilir. Bu nedenle çoğu vakada tedavi önerilir.
 
Tedavi seçenekleri şunlardır:
 
Şark çıbanı iğnesi: Lezyon içine uygulanan antiparaziter ilaç enjeksiyonları
Şark çıbanı kremi: Yüzeysel ve küçük lezyonlarda topikal tedavi
Ağızdan veya kas içine verilen antiparaziter ilaçlar
 
Şark çıbanı tedavisinde kullanılan ilaçlar genellikle antimon türevleri veya diğer antiparaziter ajanlardır. İlerlemiş veya yaygın vakalarda sistemik ilaç tedavisi tercih edilir. Lezyon enfekte olmuşsa ek antibiyotik tedavisi de uygulanabilir.
 
Bazı durumlarda, özellikle derin lezyonlarda ya da estetik açıdan hassas bölgelerde lokal tedavi yöntemleri uygulanabilir. Kriyoterapi (dondurma tedavisi) veya topikal uygulamalar lezyonun iyileşmesini destekleyebilir.

Şark Çıbanından Korunma Yöntemleri

Şark çıbanı hastalığı, enfekte kum sineklerinin ısırmasıyla bulaşır. Kişiden kişiye doğrudan temasla bulaşmaz. Bu nedenle özellikle kum sineklerinin yoğun olduğu bölgelerde korunma önlemleri büyük önem taşır. Kum sinekleri genellikle sıcak ve nemli iklimlerde, akşam ve gece saatlerinde daha aktiftir. Riskli bölgelere seyahat eden kişilerin önceden bilgi alması ve gerekli önlemleri uygulaması önerilir.
Şark çıbanı bulaşma yolları göz önünde bulundurulduğunda, hem bireysel hem de çevresel korunma yöntemleri etkili olabilir. Özellikle bağışıklık sistemi zayıf olan bireylerin daha dikkatli olması gerekir.
 
Şark çıbanından korunmak için alınabilecek önlemler şunlardır:
 
Sinek kovucu sprey ve losyonlar kullanmak
Uzun kollu ve açık renkli giysiler tercih etmek
Cibinlik veya sineklik kullanarak uyumak
Akşam saatlerinde açık alanlarda dikkatli olmak
Nemli, karanlık ve sineklerin barınabileceği alanları temiz tutmak
Çöp birikmesini önlemek
Hayvan barınaklarını düzenli olarak temizlemek ve dezenfekte etmek

Sık Sorulan Sorular

Şark çıbanı bulaşıcı mı?

Şark çıbanı hastalığı doğrudan temasla bulaşan bir hastalık değildir. Enfekte kum sineğinin ısırmasıyla bulaşır. Bu nedenle aynı evde yaşamak veya yaraya dokunmak tek başına bulaş için yeterli değildir.

Şark çıbanı insandan insana bulaşır mı?

Hayır, şark çıbanı insandan insana bulaşmaz. Hastalığın bulaşması için taşıyıcı kum sineğinin ısırması gerekir.

Şark çıbanı öldürür mü?

Şark çıbanı genellikle ciltle sınırlı seyreden bir enfeksiyondur ve çoğu vakada hayati risk oluşturmaz. Ancak bağışıklık sistemi zayıf kişilerde veya iç organ tutulumunun olduğu farklı leishmaniasis türlerinde tablo ağırlaşabilir. Cilt tipi şark çıbanı tedavi edilmezse iz bırakabilir ancak genellikle öldürücü değildir.

Şark çıbanı izi nasıl geçer?

İz tedavisinde lazer uygulamaları, kimyasal peeling, dermaroller ve bazı medikal kremler kullanılabilir. İz tamamen yok olmayabilir ancak görünümü belirgin şekilde azaltılabilir. Uygun tedavi yöntemi için dermatoloji uzmanına başvurulması önerilir.